Göğe Bakma Durağı: Şavşat

Şavşat İstanbul’dan 1400 km yol kat edip Çoruh’la buluşur, sarp dağlardan, yamaçlara kurulmuş tek tük ahşap evlerden, kıvrımlı yollardan sabırla akıp iki dağın arasında yemyeşil ve çam ormanlarının çevrelediği muhteşem bir vadiye kavuşursunuz: Şavşat’a…

Şavşat bir şehirden, kasabadan, kent kültüründen adeta yeni bir medeniyete açılan kapıdır. Bu eşsiz doğa, vefalı bir dost gibi kucaklar sizi. İçtendir. Yüzlerine baktığınız her insan tanıdıktır. İlk selamlaşmanız; yıllardır özlemini çektiğiniz değerli bir komşunuzu, akrabanızı, ailenizden birini görmüş hissiyle cevap bulur. İlçenin doğal güzellikleri baştan sona, sizi kendine çağırır.

Bir süre içinde bulunduğumuz modern cinnete ara verip, elektriksiz yayla evlerinde yıldızlarla el ele tutuşmak, suları topraktan çıktığı ilk kaynaktan yudumlamak, berrak derelerinde hayal yüzdürmek; caddelerin, sokakların, arabaların, işaret levhalarının hatta yolun bile olmadığı vadilerde özgürce içinize dönme telaşıyla dolarsınız. Bu şirin ilçe bütün yorgunluğunuzu unutturan bir anne gibi şefkatle kucaklar sizi.

Az gider, uz gider dere tepe düz gider en son kendi içinize varırsınız! “Allah’ım verdiğin özgürlüğü seviyorum” diye içten şükreder ve huzur bulduğunuz muhteşem dualar edersiniz. Çünkü artık, göğe komşu topraklardasınızdır. Etrafınızda gördüğünüz; yemyeşil ormanlar, bin bir renkli çiçekler, rengârenk kelebekler, tertemiz akarsular, muhteşem mimarisiyle ahşap konaklar ve evlerdir. Öyle ki şehir hayatına alışan her insana düşündürdüğü tek gerçek his: Bu coğrafyaya yakışmayan tek şey modernitedir.

Çünkü Şavşat’ın modası lastik ayakkabı giymek, orman yollarında çamur bulaşmasın diye paçalarını yukarı katlamak, sonsuza uzayan patikalardan yaylalara yürümek, tırpanla çayır biçmek, sislerin arasında işaret levhaları olmadan yol almak, gökyüzünde tek bulut yokken şiddetli bir sağanağa tutulmaktır.

Burada erik daha erik, kiraz daha kiraz, vişne daha vişnedir. Ellerinize değen her şey, her nimet size ilk kaynağından, zerre leke bulaşmadan ulaşan yeni bir hayat kaynağıdır. Su daha su, ekmek daha ekmektir. Ahşap evlerin çatılarında kurulu metal uydu antenlerinin yansıttığı tek görüntü: “Modernitenin ve teknolojinin burada mutsuz olduğu gerçeğidir.”

Aklınıza ne haber bültenleri, ne gazete manşetleri ne de hengâmeli yaşamın sizi yoran iş yoğunluğu veya dünya hırsları gelir. Gördüğünüz bu güzellikler karşısında çevreyi kirletmeden ormanın derinliklerine dalıp iyi birer insan olabilirseniz, belki Şirinler’i görebilir, olmadı mantar toplayabilirsiniz.

Elbette Şavşat’da yaban hayatın koruma altında olduğu gerçeğini göz ardı etmeden ve yöreyi bilen insanlardan yardım almadan çok fazla ormanın derinliklerine dalmayın! Zira yabanî hayvanlarla rastlaşabilir, koruma altındaki boz ayılardan sağlam bir tokat yiyebilirsiniz.

Siz yine de ormanın derinliklerindense ‘göle ve göğe bakma duraklarında’ su, hava, orman ve yıldız seyredin. Yaylalara gidin. Çimenlere basın. Köylere, tarlalara ve insanlara koşun. Umut, hüzün, yeşil ve gökkuşağının arkadaşlarına, Yağmurun ellerinden tutarak mendil kapmaca oynayan çocuklara koşun.

En iyi arkadaşı umut, hüzün, yeşil ve gökkuşağı olan çocuklara… Kapısını size açan tanımadığız insanlarla birlikte “Dünyada bu kadar güvende olduğum ve huzurlu bulduğum başka bir yer var mıdır?” duygusunun sizi nasıl kuşattığını görün.

Şavşat’ı yalnızca ormanları, gölleri ve yaylalarıyla anlatmak biraz eksik kalır. Çünkü burada yürüdüğünüz her yolun, çıktığınız her tepenin, bazen önünden fark etmeden geçtiğiniz bir taş duvarın arkasında uzun bir tarih vardır. Bir coğrafyayı güzel yapan yalnızca manzarası değildir. O manzaranın içinde yaşayan insanların hafızası, dilleri, hikâyeleri, evleri, yolları ve geride bıraktıkları izler de o güzelliğin bir parçasıdır.

Şavşat ve çevresinin tarihî katmanları antik dönemlerden Orta Çağ’a, Bagratlı ve Atabek dönemlerinden Osmanlı’ya ve Cumhuriyet’e kadar uzanır. Bu nedenle Şavşat’ta tarih yalnızca kitaplarda kalmaz; kimi zaman bir kalede, kimi zaman eski bir ibadet yapısında, ahşap bir evde, bir çeşmenin taşında veya bir köy yolunda yaşamaya devam eder.

Artvin ili özellikle Camili Bölgesi ve Şavşat ilçesi son yıllarda yayla, doğal zenginlik ve kültür turizmi açısından eşsiz kaynaklara sahip ve yeni keşfedilen ciddi turizm potansiyeli taşımaktadır. İlçeye bağlı bütün köylerin ve köylere ait yaylaların hemen hepsinde henüz keşfedilmemiş nice doğal güzellikler, insanı kendine çağıran müthiş mimari miras ve kültürel kaynaklar mevcuttur.

Bu açıdan Şavşat için bilinen yerlerinin dışında, bilinmeyenleriyle de çok güzel ve adımladığınız her yerde size aradığınızı fazlasıyla sunacak, sürprizler vaat eden bir yeryüzü cenneti tabirini kullanabiliriz. Doğu Karadeniz’in en uzak yerleşim yeri olan bu güzel bölgeye yolu düşecekler için görmeniz gereken birkaç bölgeden de kısaca bahsedelim.

Karagöl, Sahara Milli Parkı içerisinde bulunan korumaya alınmış bir bölgededir. Şavşat’a yaklaşık 25 km uzaklıkta bulunan gölün yüzölçümü 25.000 m2, derinliğinin ise 28-35mt aralığında olduğu bilinmektedir. Çevresinde ladin, çam ve köknar ağaçları bulunan Türkiye’nin göl turizmi açısından en önemli merkezlerinden birisi olan Karagöl’de kayda değer bir konaklama veya insanların günlük ihtiyaçlarını karşılayabileceği ciddi bir tesis maalesef bulunmamaktadır.

Yüzlerce turist ve yöre halkının gittiği popülaritesi her geçen gün artan ve yavaş yavaş kıyıları kirlenmeye başlayan gölün çevresinde sadece özel sektör tarafından inşaa edilmiş 20 kişilik konaklama tesisi mevcuttur.

Çöküntü sonucu oluşmuş gölün içerisinde Aynalı Sazan, Kaya sazanı ve 11 çeşit akvaryum balığı barınır. Etrafında kaynak suları ve çeşmeler mevcuttur. Ladin çam ormanlarının kucağındaki gölü sınırlarında barındıran Şavşat Meşeli Köyünün M. Ö. 3000 yıllarında yerleşim yeri olduğu ve göl kıyısında 400–500 yıl önce insanların tarımla uğraştığı tahmin edilmektedir. Göl kenarına kadar araçla ulaşım vardır.

Karagöl-Sahara Millî Parkı, aynı coğrafyanın birbirinden farklı iki karakterini bir araya getirir. Karagöl, yoğun ladin ve çam ormanlarının arasında saklanan bir sessizlik gibidir; Sahara ise yüksek dağların arasında açılan yayla düzlükleriyle başka bir Şavşat gösterir. Karagöl’ü rakamlarla anlatmak yine de eksik kalır. Oraya ilk kez giden insanın aklında gölün kaç metre derin olduğu değil, ormanın arasından birdenbire karşısına çıkan suyun sessizliği kalır. Bazen bir yeri tanımak için hakkında çok şey bilmeniz gerekmez; bir süre kıyısında sessizce oturmanız yeterlidir.

Yayla turizmi açısından Türkiye’nin en güzel fakat araç ulaşımı olmaması nedeniyle çok az bilinen göllerinden biridir. Şavşat’ın Hantuşet (Hanlı) ile Verhunal (Karaağaç) köylerine ait yaylaların kesiştiği noktada bulunmaktadır. Deniz seviyesinden yaklaşık 1900 metre yüksekte olan gölün etrafında veya yakınlarında rakım dolayısıyla doğal orman veya herhangi bir ağaç türü yetişmemektedir. Göl dağlarda eriyen kar sularının oluşturduğu dere yataklarından beslenir.

Bir tarafı sazlık ve içinde ada bulunan gölün dibinin bataklık olduğu bilinmektedir. Göle yaklaşık 6 yıl önce 35.000 adet civarında sazan balığı bırakılmış ve koruma altına alınmıştır. Günümüzde ağırlıkları 8 kiloya kadar çıkan balıklara rastlamak mümkündür. Av yasağı devam etmesine rağmen maalesef tüfekle ve çeşitli ilkel yöntemlerle kaçak avlanma yapılmaktadır. Göle Hanlı köyü veya Karaağaç köyü yaylasından sadece yaz aylarında yaklaşık 4 km yürüyerek ulaşılmaktadır.

Olumsuz hava şartları nedeniyle kışın ne yaylalara ne de göle ulaşım imkânı bulunmamaktadır.

İlçe merkezinden 14 Kilometre uzaklıktaki Cevizli Köyü’ndedir. Şavşat’ın en ünlü tarihi-turistik eserlerinden biridir. Bağratlı Beylerinden Kukh Aşut tarafından 10. Yüzyılın ilk yıllarında yaptırıldığı tahmin edilmektedir. Duvarlarında çok sayıda kabartma, oyma, mazark türünde süslemeler, Hz. İsâ ve havarilerinin resimleri vardır. Turistlerin en fazla ziyaret ettikleri eserlerin başında gelen kilise ulaşım problemi olmadığı için yılın her mevsiminde ziyaret edilebilir.

Cevizli Köyü’ndeki Tibeti Kilisesi yalnızca Şavşat’ın değil, bölgenin Orta Çağ tarihinin önemli tanıklarından biridir. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı’ndaki kayıtlara göre yapının günümüze ulaşmış kitabesi bulunmamakla birlikte 899–914 yılları arasında Bagratlı Prens Aşut Koh tarafından yaptırıldığı kabul edilmektedir. Yapı sonraki yüzyıllarda onarımlar görmüş, bölgenin İslamlaşmasının ardından bir dönem cami olarak kullanılmış; 1885 yılında yıldırım sonucu zarar görmüş ve kubbesi 1953 yılında çökmüştür.

Tibeti’ye baktığınızda aslında yalnızca eski bir kiliseye bakmazsınız. Bir coğrafyanın dininin, dilinin, yönetiminin ve insanlarının yüzyıllar içerisinde nasıl değiştiğinin sessiz bir tanığı önünüzde durmaktadır. Şavşat’ın en güzel taraflarından biri de belki budur: geçmişin izlerini bugünün içinde görebilmek.

Şavşat ilçesinin 7 km. kuzeybatısında yer alan Köprülü köyündedir. Bölgedeki kiliselerin merkezi sayıldığı tahmin edilmektedir. Kıpçaklı beylerinden Zor Tana tarafından yaptırılan kilisenin bugün yalnızca kalıntıları vardır.

Şavşat ilçesine bağlı Köprülü Köyünde bulunmaktadır. Eser, kendi istekleri ile İslamiyet’i kabul eden Hıristiyan Atabeklerinden Zor Tana tarafından muhtemelen XVI. Yüzyılda yaptırılmıştır. Mimari açıdan sade, minaresi bulunmayan bir yapıdır. Ayrıca ilçe merkezinde bulunan Kemal Paşa Camii’nde eski bir eser olup yapılış tarihinin 1909 olduğu bilinmektedir.

Şavşat İlçesi Kayadibi köyü Arsiyan Yaylası’nda yaklaşık 2.600-3.500 metre yüksekliğindeki bölgede bulunan Boğa, Çimenli, Kız ve Uzungöller’in heyelan veya buzul işlemesi sonucu oluştuğu bilinmektedir. 2006 yılında yapılan bir incelemede göllerin üzerinde toplam 12 adet de yüzen ada ortaya çıkarılmıştır. Ayrıca Arsiyan Yaylası’nda bu göllerin dışında irili ufaklı 20 kadar göl daha bulunmaktadır.

Göller bölgesine yakın yere kadar araçla gidilse de sonrasında sizi göllerin bulunduğu zirvelere tırmanmak için zorlu bir yürüyüş parkuru beklemektedir.

Arsiyan’a çıktığınızda Şavşat’ın ormanlarla çevrili vadilerinden bambaşka bir coğrafyaya geçersiniz. Ağaçların yerini yüksek dağ çayırları, kayalıklar, küçük göller ve kilometrelerce uzanan açık bir gökyüzü almaya başlar. Buralarda manzara yalnızca güzel değildir; insana biraz da dünyadan uzaklaşmışlık hissi verir. Telefonun çekip çekmediğini kontrol etmeyi bıraktığınız, önünüzdeki dağın arkasında ne olduğunu merak etmeye başladığınız yerlerdendir. Belki de “Göğe Bakma Durağı” sözünün Şavşat’ta en çok karşılık bulduğu yerlerden biri Arsiyan’dır.

Şavşat-Ardahan karayolunun yaklaşık 15. kilometresinde Kocabey Köyü’ne ait yayla evleri ve etrafındaki düzlüklerden oluşan bu kışlalar, ormanı, suyu, temiz havası ve doğal güzellikleriyle eşi az bulunur bir mesire yeridir. Yazın tatilcilerin uğrak yerlerinden biri olan alana özel araçla veya Şavşat-Ardahan arasında sefer yapan taşıtlardan yararlanarak gidebilirsiniz. Kocabey kışlalarının rakımı yüksek olduğundan (tahminen 1700–1800 metre) hem orman hemde yayla havası özelliği taşımaktadır.

Şavşat’ın en önemli turizm değerlerinden biri olan ve her yıl temmuz ayının son hafta sonu düzenlenen ‘Sahara Pancarcı şenlikleri’ de burada yapılmaktadır.

Şavşat ilçesi Hanlı Köyü yaylasına 6 km mesafede bulunur. Buzul ve krater göllerinin oluşturduğu akarsuların birleştiği alanın ismidir. Soğuk ve temiz dere yatağı içerisinde dünyada çok az sayıda bulunan kırmızı pullu alabalık barındığından bu ismi almıştır. Araç ulaşımı yoktur. Yaklaşık 1900 metre rakımdadır. Hanlı köyü veya Arpalı köyü yaylalarından sadece yaz aylarında yürüyerek ulaşabilir ve dere yatağında elle veya ağla balık tutabilirsiniz.

Hanlı Köyü yaylasının sınırlarında bulunan 7 adet gölden oluşmaktadır. Kazan gölleri ismini çapları yaklaşık 6 metrekare olan 7 adet kazan şeklindeki gölden almıştır. İlçe merkezine yaklaşık 50 km uzaklıkta olması ve araç ulaşımının olmaması nedeniyle sadece o bölgede yaylası bulunan köylüler tarafından bilinen keşfedilmemiş eşsiz güzellikte bir doğal oluşumdur.

Suyu değişik renklerde olan bu göllerin derinliği, nasıl oluştukları ve özellikleri konusunda keşfedilmemiş bölge olduğu için bilimsel bir veri bulunmamaktadır.

Şavşat´ın Satlel (Söğütlü) Köyü ile Carat (Köprükaya) arasında, Şavşat’ın 2 km güneydoğusunda bulunan bu kale, Bagrat Krallığı döneminde moloz taşlarından yapılmıştır. Diğer benzer kalelerle karşılaştırıldığında 9. yüzyılda yapıldığı ve 19. yüzyıla kadar kullanıldığı tahmin edilmektedir. 16. yüzyılda Osmanlılar tarafından, öncesinde ise Çıldır Atabeyleri tarafından kullanılan kale 70×75 metre ebatlarındadır.

Satlel Kalesi, ilçe merkezine oldukça yakın olmasına rağmen Şavşat’ın günlük hayatının arasında bazen gözden kaçan önemli tarihî yapılardan biridir. Resmî kaynaklarda yapının Bagratlı dönemi kaleleriyle mimari benzerliği nedeniyle IX. yüzyıla tarihlendirildiği; daha sonraki dönemlerde de kullanıldığı belirtilmektedir. Satlel’e çıktığınızda aşağıdaki vadiye bakarken kalenin neden tam oraya yapıldığını anlamak zor değildir. Yüzyıllar önce aynı noktadan aynı dağlara bakan insanların ne düşündüğünü ise hiçbir tarih kitabı söylemez.

Yapım tarihi hakkında kesin bir bilgi bulunmayan bu kale, Şavşat’ın 8 km doğusunda Hanlı (Hantuşet) Köyü’nde bulunmaktadır. Benim de birkaç kez de ziyaret ettiğim kalenin daha çok kilise yapısını (tahminen şapel) andırdığını söyleyebilirim. Bu kale hakkında büyüklerimizden bir sürü efsane dinlemiş olsam da ne amaçla yapıldığına dair bir bilgiye sahip değilim.

Hanlı Köyü’nü karşıdan gören Güney adı verilen dağın tepesinde bulunan kalenin yaklaşık beş yüz metre altında bir de mağara bulunmaktadır. Mağarayla kale arasında gizli bir yol olduğu düşünülmektedir. Yine efsanelere göre, Milli Mücadele döneminde köylüler düşmandan korunmak için bu kaleye sığınmışlardır. Kaleyi ziyaret etmek için ilçeye 17 km uzaklıktaki Hanlı Köyü’ne araçla gidip yaklaşık bir buçuk kilometre yürüyerek dağın zirvesine çıkmanız gerekmektedir.

Kim bilir belki, dağın yamaçlarında koruma altına alınan boz ayılarla karşılaşabilirsiniz. Dikkatli olmanızda fayda var.

1. yüzyıl ortalarında Gürcü Kraliçesi Tamara tarafından yaptırılan Parih Kalesi, Şavşat’ın Balıklı Köyü’nde bulunmaktadır. Şavşat’ın 16 km güneybatısındadır.

Yapım tarihi belirlenemeyen Tukharis Kalesi, Şavşat’ın 6 km batısındaki Kayadibi Köyü’nün arkasında bulunan tepe üzerine moloz taşlar kullanılarak yapılmıştır. Şu anda harap bir durumda bulunmaktadır.

Şavşat ilçesinin Ilıca Köyü’ndedir. Konaklama ve yiyecek tesisleri mevcut olup sıcak suyu romatizmal hastalıklara iyi gelmektedir.

Şavşat’ın Dutlu Köyü’ndedir.

Şavşat’ın güzelliği yalnızca yıllardır bilinen birkaç gezi noktasından ibaret değildir. Bazen ilçeyi gerçekten tanımak için ana yoldan çıkmanız, köylere doğru yönelmeniz ve haritada küçük görünen yolları takip etmeniz gerekir. Şavşat Belediyesi’nin güncel gezi rotalarında da Pınarlı Köyü Balık Gölü ve Şıratalar, Maden/Bazgiret, Bazgiret Şelalesi, Papart Şelalesi, Boselta Yaylası, Meşeli Köyü Kışlası ve Efkar Tepesi gibi pek çok durak yer almaktadır.

Maden / Bazgiret ve Şelalesi

Ahşap köy dokusu, yayla kültürü ve doğal çevresiyle öne çıkan Maden/Bazgiret hattı, özellikle Bazgiret Şelalesi ile Şavşat’ın hem kültürel hem doğal karakterini bir arada yansıtır.

Haritada aç ↗

Papart Vadisi ve Şelalesi

Meydancık sınırlarında, Papart Vadisi içinde bulunan şelale; yoğun orman, su ve yüksek dağ ekosisteminin bir araya geldiği doğal bir duraktır.

Haritada aç ↗

Pınarlı Balık Gölü ve Şıratalar

Yaklaşık 2.000 metre rakımda, ormanlarla çevrili yüksek dağ gölü ve çevresindeki yürüyüş rotalarıyla daha sakin bir Şavşat arayanlara hitap eder.

Haritada aç ↗

Tepeköy Geleneksel Yaşam Kültürü Müzesi

Şavşat’ın gündelik hayatını, üretim biçimlerini ve kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel eşyalarını bir arada görebileceğiniz önemli bir hafıza durağı.

Haritada aç ↗

Bazgiret adıyla da bilinen Maden Köyü, Şavşat’ın yalnızca doğal güzelliğini değil, köy yaşamını ve kültürel peyzajını da görebileceğiniz özel yerlerden biridir. Şavşat Belediyesi köyün üç tarafının kaya ve ormanlarla çevrili bir vadide bulunduğunu; çevresindeki su kaynakları, şelaleler ve ahşap sivil mimarinin köyün belirgin özellikleri arasında olduğunu aktarıyor. Bazen Şavşat’ın en etkileyici manzarası bir göl veya dağ değildir. Bir yamaca tutunmuş birkaç ahşap ev, önünde biçilmiş bir tarla ve eve doğru ağır ağır yürüyen bir insan da aynı duyguyu verebilir.

Maden Köyü çevresindeki doğal güzelliklerin en dikkat çekici duraklarından biri de Bazgiret Şelalesi’dir. Şavşat Belediyesi’nin güncel gezi rotalarında ayrı bir durak olarak yer verilen şelale, köyün yalnızca mimarisi ve yayla dokusuyla değil, suyun şekillendirdiği doğal güzelliğiyle de öne çıktığını gösterir. Belediye sayfasında şelaleye yürüyüş parkurları ve patika yollar üzerinden yaklaşık 40 dakikalık bir doğa yürüyüşüyle ulaşıldığı, sarp kayalıklar arasından dökülen suyun özellikle fotoğrafçılık ve doğa yürüyüşü için dikkat çekici bir manzara sunduğu belirtilmektedir.

Bazı yerler ilk bakışta büyük bir sessizlikle karşılar insanı. Sonra biraz yaklaştığınızda, kayanın içinden çıkan suyun sesi o sessizliğin aslında canlı bir ritim taşıdığını hissettirir. Bazgiret Şelalesi de Şavşat’ın tam böyle köşelerinden biridir.

Meydancık tarafındaki Papart Vadisi, Şavşat’ın güçlü doğal alanlarından biridir. Şavşat Belediyesi Papart Şelalesi’nin vadi içinde yer aldığını ve yaklaşık 50 metre yüksekten aktığını belirtmektedir. Buraya geldiğinizde suyu yalnızca görmezsiniz. Önce sesini duyarsınız. Sonra vadinin içerisinde nereden geldiğini ararsınız. Belki de Şavşat’ta yapılacak en güzel şeylerden biri budur: bazı şeyleri bulmak için önce onları dinlemek.

Pınarlı Köyü sınırlarındaki Balık Gölü, Şavşat Belediyesi’nin güncel bilgilerine göre yaklaşık 2.000 metre rakımda bulunan, üç tarafı ormanlarla çevrili yüksek bir dağ gölüdür. Aynı bölgede Şırata Gölleri adıyla anılan başka göller de bulunur. Buralarda kalabalık azalır, ses azalır, yol daralır. Gökyüzü ise büyür.

Demirci Köyü sınırlarında yaklaşık 2.300 metre rakımda bulunan Boselta Yaylası, Şavşat’ın yüksek dağ yaylalarından biridir. Yüksek yaylalarda günün saatini bazen saate bakarak değil, ışığın dağın yamacındaki yerine bakarak anlarsınız. Sis gelir, bir süre her şeyi saklar; sonra çekilir ve birkaç dakika önce orada olduğunu bile bilmediğiniz başka bir dağ ortaya çıkar. Şavşat’ın biraz da böyle bir huyu vardır. Kendisini hemen göstermez.

Şavşat’ın görülmesi gereken yerleri yalnızca göller, kaleler ve yaylalar değildir. Tepeköy’deki Geleneksel Yaşam Kültürü Müzesi bunun güzel örneklerinden biridir. Artvin Valiliğinin paylaştığı bilgiye göre müzede, geçmişte Şavşat’ın gündelik yaşamında kullanılan ancak teknolojik değişim ve köyden kente göç gibi nedenlerle giderek kaybolmaya başlayan binden fazla araç ve gereç sergilenmektedir. Tarımda, hayvancılıkta, mutfakta ve ev hayatında kullanılan bu eşyalar yalnızca eski araçlar değildir. Her birinin üzerinde bir insanın eli, emeği ve hayatı vardır. Belki birkaç kuşak sonra çocuklarımız bunların bir kısmının ne işe yaradığını bile bilmeyecek. O nedenle bazen müzeler geçmişi göstermekten çok daha fazlasını yapar: unutmaya karşı hafızayı korurlar.

Şavşat’ta rota oluştururken yalnızca ana duraklara bağlı kalmamak iyi olur. Meşeli çevresindeki Şavşat Peribacaları, Demirci Köyü sınırlarındaki Boselta Yaylası ve geleneksel yayla yaşamının izlerini taşıyan Meşeli Köyü Kışlası da zamanınız varsa rotaya eklenebilecek yerler arasındadır.