Abstract

Disasters trigger one of society’s strongest collective impulses: the desire to help. Yet humanitarian and disaster logistics research shows that the effectiveness of assistance depends not only on its volume, but also on whether the right resources reach the right people at the right place and time.

Unsolicited or poorly coordinated in-kind donations may consume transport, storage, sorting, personnel and distribution capacity, sometimes delaying higher-priority assistance. Social media has added a new dimension to this problem: while digital platforms rapidly make needs visible and mobilise donors and volunteers, outdated, unverified or already fulfilled requests may continue to circulate and generate additional aid flows.

Drawing on the February 2023 Türkiye earthquakes and international disaster experiences, this article examines the less visible forms of waste in humanitarian response, including losses of time, logistics capacity, storage, labour and opportunity. It also discusses the influence of social media on collective helping behaviour and proposes a needs-driven, verified and real-time coordination approach for future disaster response.

Keywords: disaster management, humanitarian aid, disaster logistics, unsolicited donations, social media, coordination, volunteering, waste.

1. Yardım Etmek İnsanî Bir Refleks, Doğru Yardım Ulaştırmak Bir Sistem Meselesidir

Bir afet meydana geldiğinde insanların ilk sorularından biri genellikle “Ben ne yapabilirim?” olur. Kimi bağış yapar, kimi gönüllü olur, kimi evindeki bir malzemeyi paylaşır; şirketler, belediyeler, dernekler ve bireysel girişimler de kendi imkânlarıyla yardım kapasitesi üretir. Bütün bunlar toplumların afetler karşısında sahip olduğu en kıymetli güçlerden birini, yani dayanışma kapasitesini gösterir.

Ancak iyi niyet ile iyi afet yönetimi aynı şey değildir. Bir yardımın değerini yalnızca gönderen kişinin fedakârlığı değil, afet bölgesindeki gerçek bir ihtiyacı ne ölçüde karşıladığı belirler. İhtiyaç duyulmayan bir malzeme, yanlış noktaya gönderilen bir araç, gereksiz yere işgal edilen depo alanı veya güncelliğini kaybetmiş bir çağrı üzerine yapılan yeni sevkiyatlar da müdahale kapasitesini tüketir.

Bu nedenle afetlerde “israf” kavramını yalnız çöpe atılan yiyecekler veya dağıtılamayan yardım kolileri üzerinden değerlendirmek yetersizdir. Afet yönetimi açısından israf, sınırlı kapasitenin gerçek ihtiyaçtan uzaklaşmasıdır.

Afetlerde gerçek israf yalnız kullanılmayan malzeme değildir; yanlış kullanılan zaman, araç, depo, insan gücü ve lojistik kapasite de israftır.

2. Yardımın Görünmeyen Maliyeti

Afet sahasında kullanılabilecek kaynakların tamamı sınırlıdır. Taşıma araçlarının kapasitesi, depolama alanları, ekipmanların çalışma süresi, personel ve gönüllülerin zaman kaynağı ile ulaşım altyapısının taşıyabileceği trafik belirli sınırlar içindedir. Bu nedenle ihtiyaç dışı her sevkiyat veya operasyonel hareket, yalnız kendi maliyetini doğurmakla kalmaz; başka bir gerçek ihtiyacın karşılanmasında kullanılabilecek kapasiteden de pay tüketir.

İsraf türü	Afet sahasındaki karşılığı	Görünmeyen maliyet
Malzeme israfı	Fazla, ihtiyaç dışı veya kullanılamayan ürün	Ürün ve satın alma maliyeti
Taşıma israfı	Gereksiz veya yanlış sevkiyat	Araç, yakıt, sürücü ve yol kapasitesi
Zaman israfı	Tasnif, yeniden sevk ve gereksiz doğrulama	Kritik müdahale saatlerinin kaybı
İnsan gücü israfı	Personelin ihtiyaç dışı yardımlarla uğraşması	Asıl görevlerden uzaklaşma
Depolama israfı	Düşük öncelikli ürünlerin alan işgal etmesi	Kritik ürünlere ayrılacak kapasitenin azalması
Fırsat maliyeti	Kaynakların yanlış ihtiyaca yönelmesi	Gerçek ihtiyacın daha geç karşılanması

Bir yardım tırının gerçek maliyeti bu nedenle yalnız taşıdığı malzemenin parasal değerinden ibaret değildir. Aracın hareketi, kabulü, boşaltılması, tasnifi, kayıt altına alınması, depolanması ve son kilometre dağıtımı da operasyonun parçasıdır. Taşınan ürün gerçek bir ihtiyacı karşılamıyorsa bütün bu süreç başka bir yardım operasyonundan kapasite çeker.

3. Afet Literatürünün Kavramı: Material Convergence

Afet lojistiği literatüründe bu olgu material convergence kavramıyla açıklanmaktadır. Kavram, afet sonrasında etkilenen bölgeye çok farklı kaynaklardan eş zamanlı biçimde malzeme ve yardım akmasını ifade eder. Bu hareketlilik kendi başına olumsuz değildir; tam tersine büyük afetlerde çok önemli bir toplumsal kapasite yaratabilir.

Sorun, malzeme akışının güncel ihtiyaç bilgisinden kopmasıyla başlar. Bir bölgede su veya battaniye ihtiyacı karşılanmış olabilirken yeni araçlar hâlâ yolda olabilir; farklı türde malzemelerin aynı araca karışık biçimde yüklenmesi ise kabul, ayrıştırma ve yeniden sevk süreçlerinde ek iş yükü doğurabilir. Bu durumda yardım, lojistik sistem tarafından taşınan bir kaynak olmaktan çıkarak lojistik sistemin yönetmesi gereken ek bir yüke dönüşebilir.

Sorun yardımın çok olması değil, yardım akışının ihtiyaç akışından kopmasıdır.

4. 6 Şubat 2023: Dayanışma ve Lojistik Baskı

6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremler, Türkiye’nin karşı karşıya kaldığı en büyük afet ve insani yardım operasyonlarından birini oluşturdu. On bir ilin etkilenmesi, geniş bir coğrafyada eş zamanlı ihtiyaçların ortaya çıkması, ulaşım ve iletişim sorunları ile milyonlarca kişinin barınma, beslenme, sağlık ve diğer temel hizmetlere ihtiyaç duyması olağanüstü bir lojistik kapasite gerektiriyordu.

Aydın, Şahin, Macit ve Aksakal tarafından Adıyaman, Hatay ve Kahramanmaraş’ta 41 katılımcıyla gerçekleştirilen saha araştırması; afet alanının büyüklüğü, ulaşım sorunları, iletişim eksiklikleri ve yardımların düzensiz biçimde gelmesinin dağıtım ve koordinasyon süreçlerinde önemli sorunlara yol açtığını ortaya koymuştur. Bu deneyim, toplumsal dayanışmanın büyüklüğü kadar bu kapasitenin ortak ve güncel bir ihtiyaç bilgisine bağlanmasının önemini de göstermiştir.

Sorun insanların yardım etmesi değildi; milyonlarca insanın ürettiği yardım kapasitesini aynı güncel ihtiyaç bilgisine bağlayabilmekti.

Türkiye’nin farklı bölgelerinde oluşturulan yardım merkezleri, belediyeler, sivil toplum kuruluşları, şirketler, üniversiteler, spor kulüpleri ve bireysel girişimler çok büyük bir yardım kapasitesi üretti. Profesyonel afet lojistiğinin görevi ise bu kapasiteyi aşağıdaki temel sorular üzerinden yönetmektir:

• Bu araç nereye gidecek ve sevkiyatı kim teslim alacak?
• Gönderilen ürüne o noktada hâlâ ihtiyaç var mı ve ihtiyaç miktarı ne kadar?
• Depolama ve tasnif kapasitesi yeterli mi?
• Ürünler kaynakta ayrıştırılmış ve uygun biçimde etiketlenmiş mi?
• Son kilometre dağıtımını hangi kurum veya ekip gerçekleştirecek?

Afet lojistiği, büyük ölçüde bu soruların doğru ve zamanında cevaplandırılmasıdır.

5. İtme Sistemi mi, Çekme Sistemi mi?

Afet yardımlarında temel meselelerden biri yardım akışının hangi bilgiyle başladığıdır. İtme sistemi, “Elimde bu malzeme var, afet bölgesine göndereyim” yaklaşımına; çekme sistemi ise “Afet bölgesinde neye, nerede, ne kadar ve ne zamana kadar ihtiyaç var?” sorusuna dayanır.

Ölçüt	İtme sistemi	Çekme sistemi
Başlangıç sorusu	Elimde ne var?	Neye ihtiyaç var?
Kararı belirleyen	Gönderen	Doğrulanmış ihtiyaç
Miktar	Mevcut imkâna göre	İhtiyaç miktarına göre
Yer	Gönderenin seçtiği nokta	Operasyonun belirlediği nokta
Zaman	Yardım hazır olduğunda	İhtiyaç duyulduğunda
Temel risk	Fazlalık ve yığılma	Verinin güncelliğini koruma zorunluluğu

Geleceğin afet yardım sistemi mümkün olduğunca çekme esaslı kurulmalıdır. Yardım akışını bağışçının elindeki ürün değil, afetzedenin doğrulanmış ihtiyacı belirlemelidir.

6. Sosyal Medya Artık Yalnızca Bilgi Taşımıyor, Davranış Üretiyor

Afet yardımındaki koordinasyon problemi yeni değildir; yeni olan bilginin ve toplumsal tepkinin ulaştığı hızdır. Sosyal medya, bir yardım çağrısını çok kısa sürede geniş kitlelere taşıyabildiği için artık yalnızca bir iletişim kanalı değil, aynı zamanda davranış üreten bir toplumsal mobilizasyon alanıdır.

“Bu köye su ulaşmadı”, “Battaniyeye ihtiyaç var”, “Çocuk maması gerekiyor” veya “Burada jeneratör yok” gibi bir paylaşım; bireyleri, dernekleri, şirketleri, belediyeleri ve gönüllü grupları harekete geçirerek kısa sürede fiziksel bir lojistik akışa dönüşebilir. Yardım toplama, araç tahsisi, koli hazırlama ve doğrudan sevkiyat gibi kararlar tek bir dijital çağrının ardından eş zamanlı biçimde ortaya çıkabilir.

2026 yılında BMC Public Health‘de yayımlanan ve 6–14 Şubat 2023 tarihleri arasındaki 697.313 X gönderisini inceleyen çalışma, sosyal medyanın koordinasyon, bilgi paylaşımı, ihtiyaçların görünür hâle gelmesi ve toplumsal mobilizasyon bakımından önemli bir işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Bununla birlikte dijital görünürlüğün gerçek ihtiyaç büyüklüğünün doğrudan ölçüsü olmadığı unutulmamalıdır.

7. İhtiyaç mı, Görünürlük mü?

Sosyal medyanın afet yönetiminde ortaya çıkardığı önemli sorunlardan biri görünürlük eşitsizliğidir. Platformların algoritmaları ihtiyaçları bilimsel veya operasyonel önceliğe göre değil, kullanıcı etkileşimine göre görünür hâle getirir. Bu nedenle dramatik bir görüntü, güçlü bir anlatı veya yüksek takipçili bir hesabın çağrısı çok geniş kitlelere ulaşırken daha büyük fakat daha az görünür bir ihtiyaç geri planda kalabilir.

İnternet erişiminin zayıf olduğu, sosyal medya kullanıcısının az bulunduğu veya çağrıyı büyütecek güçlü hesapların olmadığı bölgeler bu nedenle dezavantajlı hâle gelebilir. Yardım kaynaklarının yalnız dijital görünürlüğe göre hareket etmesi, yardımın gerçek ihtiyacın büyüklüğünden çok görünürlüğün büyüklüğüne yönelmesi riskini doğurur.

Yardım en fazla görünür olana değil, en fazla ihtiyaç duyana ulaşmalıdır.

Bu nedenle sosyal medya afet yönetimi için çok güçlü bir sensör olabilir; ancak tek başına bir karar sistemi değildir. Sosyal medya verisi, doğrulanmış saha bilgisi, nüfus, kırılganlık, erişim güçlüğü, mevcut stoklar, devam eden sevkiyatlar ve operasyonel önceliklerle birlikte değerlendirilmelidir.

8. İhtiyaç Biter, Paylaşım Sürer

Sosyal medyanın afet lojistiğine getirdiği yeni problemlerden biri yardım çağrılarının dijital ömrüdür. Bir ihtiyaç sahada birkaç saat içinde karşılanabilir; ancak ilk paylaşım ekran görüntüleri, mesaj grupları ve yeniden paylaşımlar üzerinden dolaşmaya devam edebilir.

1. 10.00: Bir köy için “Acil 500 battaniye gerekiyor” çağrısı yapılır.
2. 11.00: Paylaşım on binlerce kişiye ulaşır.
3. 12.00: Gerekli miktar için sevkiyat başlar.
4. 14.00: İhtiyaç tamamen karşılanır.
5. Akşam: Eski çağrı farklı platformlarda dolaşmayı sürdürür ve yeni yardım organizasyonları başlatılabilir.

Bu aşamadan sonra sorun yardım eksikliği değil, bilginin güncelliğidir. Dijital çağda yardım çağrısının yalnız nasıl başlatılacağı değil, nasıl güncelleneceği ve ne zaman kapatılacağı da afet lojistiğinin konusu hâline gelmiştir.

9. Sosyal Medyada İhtiyacın Ömrü

Her dijital yardım talebinin yalnız başlangıç tarihi değil, güncel durumu da görünür olmalıdır. İhtiyaç yönetimi açısından talebin yaşam döngüsü aşağıdaki aşamalarla izlenebilir:

Durum	Anlamı
Doğrulanıyor	Talep sisteme ulaşmış, ancak henüz teyit edilmemiştir.
Aktif ihtiyaç	Talep doğrulanmış ve karşılanmayı beklemektedir.
Karşılanıyor	Kaynak ayrılmış veya sevkiyat başlamıştır.
İhtiyaç karşılandı	Belirlenen miktar ulaştırılmıştır.
Çağrı kapandı	Bu talebe yeni sevkiyat yapılmamalıdır.

İhtiyacı karşılamak kadar, ihtiyacın karşılandığını duyurmak da afet lojistiğinin bir parçasıdır.

Bu yaklaşım sosyal medya ile entegre edildiğinde toplumun yardım enerjisini korurken gereksiz ve mükerrer sevkiyatların önüne geçmeye yardımcı olabilir.

10. Sosyal Medyanın İki Yüzü

Sosyal medyayı afet yönetiminin yalnızca bir problemi olarak görmek, onu tek başına çözüm kabul etmek kadar eksiktir. 6 Şubat depremlerinde sosyal medya; enkaz ve konum bilgilerinin paylaşılması, ihtiyaçların görünür hâle gelmesi, gönüllülerin mobilize edilmesi, barınma ve ulaşım ağlarının kurulması ve dijital dayanışma platformlarının geliştirilmesi bakımından önemli işlevler üstlenmiştir. Aynı sistem, teyit edilmemiş veya güncelliğini kaybetmiş bilginin de yüksek hızla yayılmasına imkân vermektedir.

Sosyal medyanın gücü	Sosyal medyanın riski
İhtiyacı hızla görünür kılar	Teyitsiz ihtiyacı hızla yayabilir
Yerel bilgiyi merkeze taşır	Eski bilgi güncelmiş gibi dolaşabilir
Gönüllüleri harekete geçirir	Koordinasyonsuz gönüllü yığılması yaratabilir
Yardım kampanyalarını hızlandırır	Aynı ihtiyaca mükerrer yardım oluşturabilir
Doğrudan iletişim sağlar	Söylenti ve dezenformasyonu büyütebilir
Toplumsal dayanışmayı artırır	Görünür bölgelerin orantısız kaynak çekmesine yol açabilir

Dolayısıyla doğru yaklaşım sosyal medyayı sınırlandırmak değil, sosyal medyanın hızını doğrulanmış ve güncel ihtiyaç bilgisine bağlamaktır.

11. İyi Niyetin İsrafa Dönüşme Zinciri

Kontrolsüz yardım hareketi çoğu zaman birbirini izleyen bir dizi adımla ortaya çıkar:

1. Afetin ortaya çıkması
2. Güçlü bir duygusal tepkinin oluşması
3. Sosyal medya üzerinden yardım çağrısının yayılması
4. Çağrının hızlı ve kitlesel biçimde paylaşılması
5. Bağımsız yardım toplama girişimlerinin başlaması
6. Doğrudan sevkiyatların yapılması
7. İhtiyacın değişmesi veya karşılanması
8. Eski çağrının dijital ortamda dolaşmayı sürdürmesi
9. Aynı noktaya yeni yardımların yönelmesi
10. Yığılma ve kaynak israfının ortaya çıkması

Bu zincirin hiçbir aşamasında kötü niyet bulunması gerekmez; bütün aktörler yardım etmeye çalışıyor olabilir. Sorun, iyi niyetin güncel bilgi ve ortak koordinasyonla buluşamamasıdır.

12. ABD Kasırgalarında “İkinci Afet”

Harvey, Irma ve Maria kasırgaları sonrasındaki ABD deneyimleri kontrolsüz ayni yardımın operasyonel etkisini açık biçimde göstermektedir. National Academies’in 2020 tarihli tedarik zinciri değerlendirmesinde, afet bölgelerine teyit edilmiş bir alıcı veya açık bir talep olmadan gönderilen su, gıda, bebek ürünleri, kıyafet, oyuncak ve benzeri bağışların tedarik zincirinde ek darboğazlar oluşturduğu belirtilmektedir.

Bu tür yardımların ayrıştırılması, yeniden paketlenmesi, depolanması ve son kilometre dağıtımı için ayrıca insan ve araç kapasitesi ayrılması gerekmiştir. Harvey Kasırgası sonrasında bazı bölgelerde teslim noktası belli olmayan araçların yolları ve sınırlı yakıt kaynaklarını kullandığı, malzemelerin uygunsuz noktalara bırakıldığı ve sıcak-nemli koşullarda bazı ürünlerin kullanılamaz hâle geldiği rapor edilmiştir. Bazı afet çalışanlarının bu kontrolsüz yardım akışını “ikinci afet” olarak tanımlaması bu nedenle dikkat çekicidir.

National Academies değerlendirmesi sosyal medya üzerinden yayılan çağrıların geniş kitlelere hızla ulaşabildiğini, ancak ilk ihtiyaç karşılandıktan sonra yardım akışını durdurmanın daha zor olabildiğini de göstermektedir. Dijital çağda yardım çağrısını başlatmak kadar, gerektiğinde durdurabilmek de yönetilmelidir.

13. Aceh ve İhtiyaç Dışı İlaç Yardımları

2004 Hint Okyanusu Tsunamisi sonrasında Endonezya’nın Aceh bölgesine gönderilen ilaçlar, kontrolsüz bağışın en dikkat çekici örneklerinden biridir. Dünya Sağlık Örgütü’nün ilaç bağışlarını değerlendiren araştırmalarında, afet dönemlerinde yapılan bağışların alıcı ülkenin gerçek ihtiyaçlarına, raf ömrü, etiketleme, ambalajlama ve bilgi yönetimi standartlarına uzun süreli programlardan daha az uyduğu görülmüştür.

Aceh’e gönderilen bazı ilaç miktarlarının yerel ihtiyacın çok üzerinde olduğu tespit edilmiş; örneğin yaklaşık dört yıllık tetrasiklin ve altı yıllık dekstrometorfan ihtiyacına karşılık gelen stoklar rapor edilmiştir. Fazla ve uygunsuz ilaçların depolanması ve bertarafı da alıcı ülke için ilave maliyet yaratmıştır.

İhtiyaç duyulmayan yardımın değeri sıfır değildir; bazen negatiftir.

Çünkü ihtiyaç dışı ürün satın alınır, paketlenir, taşınır, depolanır, ayrıştırılır ve sonunda kullanılmadan imha edilmesi gerekebilir. Böylece yardım amacıyla başlayan süreç, alıcı sistem için yeni bir lojistik ve mali yük üretir.

14. Filipinler’de Tekne Vardı, Ağ Yoktu

2013 Haiyan Tayfunu sonrasında balıkçıların geçim kaynaklarını yeniden oluşturmak amacıyla çok sayıda bağımsız bağışçı tekne gönderdi. IASC değerlendirmesine göre tekne bağışları öylesine arttı ki Filipinler Balıkçılık Bürosu Ocak 2014’te yeni tekne bağışlarının durdurulmasını istedi; aynı dönemde balık ağları ve diğer tamamlayıcı ekipmanların yeterli ölçüde dağıtılamadığı görüldü.

Bu örnek, insani yardımda bir ürünün gerekli olmasının o ürünün sınırsız miktarda gerekli olduğu anlamına gelmediğini göstermektedir. Daha önemlisi, insanların ihtiyaçları tek tek ürünlerden değil birbiriyle ilişkili sistemlerden oluşur.

Bir balıkçı için tekne tek başına yeterli değildir; ağ, motor, yakıt, bakım, liman, pazar erişimi ve ekonomik faaliyetin diğer tamamlayıcı unsurlarıyla birlikte anlam kazanır. Yardımın etkinliği de bu bütünlüğün ne ölçüde kurulduğuyla değerlendirilmelidir.

15. Yardım Kültürünü Yeniden Düşünmek

Türkiye’de afet dönemlerinde güçlü bir “Ben de bir şey göndereyim” refleksi vardır. Bu refleksi zayıflatmak değil, doğru yönlendirmek gerekir; çünkü toplumsal dayanışma afetlere karşı önemli bir direnç ve müdahale sermayesidir. Değişmesi gereken yardım etme isteği değil, yardım etme yöntemidir.

Eski soru	İhtiyaç temelli soru
Benim elimde ne var?	Şu anda neye ihtiyaç var?
Nereye gönderebilirim?	Bu ihtiyaç için belirlenen teslim noktası neresi?
Kaç tır gönderdik?	Gönderdiğimiz kaynak hangi ihtiyacı, ne kadar sürede karşıladı?

Bu bakış açısı, yardımın başarısını gönderilen malzemenin hacminden afetzedenin ihtiyacının ne ölçüde ve ne kadar sürede karşılandığına doğru taşır.

16. Kurumların Yönlendirici Rolü

Afet iletişiminin görevi yalnızca devam eden operasyonu kamuoyuna anlatmak değildir. Devletin ve güvenilir insani yardım kuruluşlarının yardım etmek isteyen insanlara sürekli olarak “Bugün nasıl doğru yardım edebilirim?” sorusunun cevabını verebilmesi gerekir.

Bu nedenle afet sırasında kamuoyuna yalnız ihtiyaç duyulan ürünler değil, aynı zamanda yardım akışını düzenleyecek operasyonel bilgiler de verilmelidir:

• Hangi ürünlere ihtiyaç duyulduğu ve hangilerine artık ihtiyaç kalmadığı,
• yardımların hangi kabul noktalarına ulaştırılması gerektiği,
• hangi bölgelere bireysel araç veya kontrolsüz sevkiyat yapılmaması gerektiği,
• hangi çağrıların karşılandığı ve kapatıldığı,
• hangi aşamalarda ayni yardım yerine nakdi yardımın veya yerel tedarikin daha uygun olduğu.

Toplumun yardım etme enerjisi bastırılmamalı; güvenilir, güncel ve açık bilgiyle doğru kanallara yönlendirilmelidir.

17. Türkiye İçin Ortak İhtiyaç Sistemi

Türkiye gibi afet riski yüksek ve toplumsal dayanışması güçlü bir ülkede geleceğin yardım sistemi, ortak ve canlı bir ihtiyaç verisi üzerine kurulmalıdır. Kamu kurumları, Kızılay, belediyeler, sivil toplum kuruluşları ve uygun ölçüde özel sektör mümkün olduğunca aynı güncel ihtiyaç tablosunu görebilmelidir.

Bir ihtiyaç kaydı yalnız “Battaniye gerekiyor” gibi genel bir ifadeden oluşmamalı; karar vermeyi ve sevkiyatı mümkün kılacak temel verileri birlikte taşımalıdır:

Bilgi	İçerik
Yer	İl, ilçe, mahalle/köy veya koordinat
İhtiyaç	Ürün veya hizmetin açık tanımı
Miktar	Gereken toplam miktar
Öncelik	Kritik / yüksek / normal
Talep zamanı	İhtiyacın bildirildiği tarih ve saat
Son güncelleme	Bilginin en son doğrulandığı zaman
Teslim noktası	Yardımın kabul edileceği yer
Sorumlu yapı	Talebi yöneten kurum veya ekip
Karşılanan miktar	Ulaşan yardım
Kalan ihtiyaç	Henüz karşılanmamış miktar
Durum	Doğrulanıyor / Aktif / Karşılanıyor / Tamamlandı / Kapandı

Bu sistemin en önemli işlevi yalnız talep açmak değil, talebi güncellemek ve zamanında kapatmak olmalıdır.

18. Sonuç ve Öneriler

Afetlerde ortaya çıkan israfın önemli bir bölümü kaynak yokluğundan değil, mevcut kaynağın ihtiyaçla doğru eşleştirilememesinden kaynaklanmaktadır. Bu nedenle başarıyı yalnız gönderilen tır, dağıtılan tonaj veya hazırlanan koli sayısıyla ölçmek yeterli değildir; asıl ölçüt yardımın gerçek ihtiyacı ne ölçüde, ne kadar sürede ve hangi doğrulukla karşıladığıdır.

Doğru yardım, doğru kişiye, doğru yerde ve doğru zamanda ulaşmış mıdır?

1. Yardım sistemi “itme” değil “çekme” esasına dayanmalıdır

Gönderenin elindeki ürün değil, sahadaki doğrulanmış ihtiyaç yardım akışını başlatmalıdır.

2. Ortak ve canlı bir afet ihtiyaç platformu kurulmalıdır

Kamu, Kızılay, belediyeler ve insani yardım aktörleri mümkün olduğunca aynı güncel ihtiyaç verisi üzerinde çalışmalıdır.

3. Sosyal medyada ihtiyaç çağrılarının güncelliği yönetilmelidir

Her yardım çağrısının oluşturulma zamanı, son güncellemesi ve güncel durumu görünür olmalı; ihtiyaç sona erdiğinde “İhtiyaç karşılandı — yeni sevkiyat yapmayınız” mesajı açık biçimde üretilmelidir.

4. Sosyal medya resmî sistemin rakibi değil veri kaynağı olmalıdır

Sosyal medyadan gelen talepler toplanmalı, doğrulanmalı, konumlandırılmalı ve operasyonel ihtiyaç sistemiyle eşleştirilmelidir.

5. Görünürlük yardım önceliği olmamalıdır

Kaynak tahsisi sosyal medya etkileşimine göre değil; ihtiyaç büyüklüğü, kırılganlık, erişim güçlüğü ve operasyonel önceliğe göre yapılmalıdır.

En çok görünene değil, en çok ihtiyaç duyana ulaşmak.

6. Ayni yardım kabul standartları geliştirilmelidir

Ürün, ambalaj, etiket, raf ömrü, koli standardı, paletleme ve teslim noktası mümkün olduğunca standartlaştırılmalı; özellikle ilaç ve sağlık ürünlerinde ihtiyaç dışı bireysel bağışlardan kaçınılmalıdır.

7. “Yardımı kabul etmeme” de afet yönetiminin parçası olmalıdır

İhtiyaç sona ermişse “Bu ürüne artık ihtiyaç yok” diyebilmek iyi yönetimin göstergesidir; çünkü gereksiz yardım taşınması da sistemden kaynak tüketir.

8. Nakdi yardım, yerel satın alma ve ayni yardım birlikte değerlendirilmelidir

Her afet ve her dönem için tek yardım yöntemi doğru değildir. Piyasanın çalıştığı bölgelerde nakdi yardım veya yerel tedarik lojistik baskıyı azaltabilir; piyasaların işlemediği yerlerde ise ayni yardım gerekli olabilir. Karar saha ve piyasa analizine dayanmalıdır.

9. Performans yalnız miktarla ölçülmemelidir

Performans göstergelerine ihtiyacın oluşması ile karşılanması arasındaki süre, ihtiyaç dışı sevkiyat oranı, yeniden yönlendirilen yardım miktarı, depoda bekleme süresi, mükerrer yardım oranı, kullanılamayan ürün oranı ve teslimat doğruluğu gibi ölçütler de eklenmelidir. Böylece yalnız yardım hacmi değil, yardımın etkinliği de ölçülebilir.

10. Doğru yardım kültürü afet öncesinde oluşturulmalıdır

Afet başladıktan sonra milyonlarca kişiye doğru bağış yöntemini öğretmek güçtür. Bu nedenle afet öncesi toplumsal farkındalık çalışmalarında “Evde ne varsa gönderme; ihtiyaç duyulanı gönder” anlayışı yerleştirilmelidir.

19. Son Söz: İyi Niyet Yetmez, İyi Sistem Gerekir

Afetler toplumların dayanışma kapasitesini en güçlü biçimde ortaya çıkaran dönemlerdir. 6 Şubat depremlerinde insanlar evlerindeki malzemeleri paylaştı, gönüllüler uzun saatler boyunca yardım hazırladı, şirketler üretimlerini ihtiyaçlara göre uyarladı, belediyeler ve sivil toplum kuruluşları geniş lojistik imkânlarını harekete geçirdi. Sosyal medya da milyonlarca insanı aynı yardım etme arzusunda buluşturdu.

Bu güç korunmalıdır. Ancak iyi afet yönetiminin görevi yalnız bu enerjiyi ortaya çıkarmak değil, onu doğru yere yönlendirmektir. Çünkü afet anında taşıma, depolama, insan gücü, yol kapasitesi ve yönetilebilir operasyon sayısı sınırlıdır; özellikle afetin ilk saatlerinde en kıt kaynak ise zamandır.

Bu nedenle afetlerde israfla mücadele yalnızca ekonomik bir tasarruf meselesi değildir; daha fazla insana daha hızlı ve daha doğru biçimde ulaşabilmenin meselesidir. Toplumun yardım refleksi ile kurumsal koordinasyonu karşı karşıya getirmek yerine bu iki gücü aynı sistem içinde buluşturmak gerekir.

Elimizde olanı değil, ihtiyaç duyulanı; istediğimiz zaman değil, ihtiyaç duyulduğu zaman; istediğimiz yere değil, ihtiyaç duyulan yere ulaştırmak.

Sosyal medyanın hızını, doğrulanmış ihtiyaç bilgisini ve lojistik disiplini aynı yapıda bir araya getirebilirsek toplumsal dayanışma kontrolsüz bir malzeme hareketi olmaktan çıkarak güçlü bir insani yardım kapasitesine dönüşebilir.

Sosyal medya bir yardım çağrısını saniyeler içinde milyonlara ulaştırabiliyorsa, afet yönetimi de ihtiyacın karşılandığını aynı hızla milyonlara anlatabilmelidir.

Kaynakça

Aydın, S., Şahin, A., Macit, M. ve Aksakal, E. (2024). 06 Şubat 2023 Kahramanmaraş Depremleri Sonrası Bölgeye Gönderilen Yardımların Koordinasyon Süreçlerinin İncelenmesi ve Değerlendirilmesi. Türk Deprem Araştırma Dergisi, 6(1), 181–214. DOI: 10.46464/tdad.1437829.

Bero, L., Carson, B., Moller, H. ve Hill, S. (2010). To Give Is Better Than to Receive: Compliance with WHO Guidelines for Drug Donations During 2000–2008. Bulletin of the World Health Organization, 88(12), 922–929. DOI: 10.2471/BLT.10.079764.

Hanley, T., Binas, R., Murray, J. ve Tribunalo, B. (2014). IASC Inter-Agency Humanitarian Evaluation of the Typhoon Haiyan Response. Inter-Agency Standing Committee.

Holguín-Veras, J., Jaller, M., Van Wassenhove, L. N., Pérez, N. ve Wachtendorf, T. (2014). Material Convergence: An Important and Understudied Disaster Phenomenon. Natural Hazards Review.

National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2020). Strengthening Post-Hurricane Supply Chain Resilience: Observations from Hurricanes Harvey, Irma, and Maria. Washington, DC: The National Academies Press. DOI: 10.17226/25490.

The Digital Pulse of Disaster: Tracking Public Health Needs via X During 2023 Türkiye Earthquakes. (2026). BMC Public Health.

World Health Organization. Guidelines for Medicine Donations ve afet dönemlerinde ilaç bağışlarının yönetimine ilişkin ilgili teknik yayınlar.