Acil Yardım ve Afet Yönetimi Sisteminde Gönüllülük Çalışmaları: Örnek Bir Proje “gonulluol.org”

Volunteering in Emergency and Disaster Management System: An Exemplary Project “gonulluol.org”

Nurdal Durmuş, MSc, HRM

Bu metin, 18 Eylül 2022 tarihinde Acil Yardım ve Afet Bilimi dergisinde yayımlanan akademik çalışmanın web sunumuna uyarlanmış hâlidir. Bilimsel içerik, kaynaklar ve özgün yayın dönemine ait veriler korunmuş; yalnızca Türkçe imla, noktalama, anlatım akışı ve web ortamında okunabilirlik açısından dil düzenlemesi yapılmıştır. İstatistikler ve kurumsal bilgiler özgün yayın dönemine aittir.

Gönüllülük ve Sivil Toplum Kuruluşları

Sivil toplum kuruluşları faaliyet alanları ve amaçlarına göre varlıklarını sürdürmek için gönüllü insan kaynağına ihtiyaç duyarlar. Gönüllülük toplumda insanlar arasındaki sosyal ilişkilerin gelişmesinde, değer yargılarının oluşmasında, sosyal farkındalığın ve girişimciliğin artmasında ve sosyal sorunların çözümlenmesinde önemli bir etkendir. Gönüllülük; yerel, bölgesel ve ulusal sınırların ötesinde küresel sınırları aşan, toplumsal, ekonomik ve politik kabul edilebilirliği en yüksek ortak değerlerdendir. Tarih boyunca toplumların yaklaşımlarına göre farklı biçimlerde uygulanmış gönüllülük faaliyetleri güçlü bir geleneğe sahiptir. Toplumlar iyi-kötü, olağan-olağanüstü, refah ve kriz dönemlerinde başvurulan bir kamu politikası olarak gönüllülüğe ihtiyaç duymaktadırlar.¹

Özellikle son yıllarda ortaya çıkan insani krizler, savaşlar, göç ve mülteci hareketliliğinin getirdiği sorunlar, pandemi, deprem, sel, yangınlar, küresel açlıkla mücadele ve benzeri afetler nedeniyle sivil toplum kuruluşlarının hizmetlerine duyulan ihtiyacın ve beklentinin arttığı bilinmektedir. Kısıtlı maddi olanaklara sahip ve artan sorunlarla mücadelede yoğun insan kaynağına ihtiyaç duyan sivil toplum kuruluşlarının iş ve hizmet üretiminde amaçlarını gerçekleştirmek için gönüllü katkısı ve yönetimi pek çok açıdan stratejik öneme sahip bir konu olarak değerlendirilmektedir.²

Türkiye’de Gönüllülük ve Gönüllü Yönetiminin Temel Sorunları

Türkiye, dünya ortalamaları incelendiğinde gönüllülük konusunda yeterli katılımın sağlanamadığı ülkelerden birisidir. Türkiye’de gönüllülük kültürünün daha çok bir STK çatısı altına girmeden mahalle dayanışması, bireysel aktivizm gibi informal düzeyde yapıldığı ve raporlanamadığı için dünya ortalamalarının altında kaldığı görülmektedir.³ OECD 2018 yılı Gençlik Durum Değerlendirmesi Raporunda, 15-29 yaş aralığındaki gençlerin bir STK’ya gönüllü/üye olmaları yüzdesine göre Türkiye’nin en alt sırada olduğu görülmektedir. Diğer OECD ülkelerinde sivil topluma ortalama gönüllü/üye katılım oranı %30 iken bu oran Türkiye’de %5’i geçmemektedir.⁴

Türkiye’de gönüllülük düzeyinin dünya ortalamalarının altında kalmasının temel nedenleri arasında, sivil toplum kuruluşlarının gönüllü yönetim yaklaşımları ve gönüllü yönetim sistemlerinin yetersizliğinden kaynaklanan “katılım, algı, bağlılık, yönetim, mevzuat ve raporlama” sorunları yer almaktadır.⁵ Türkiye’de gönüllülükle ilgili istatistiklerin düşük görünmesinin bir başka nedeni de sivil toplumun kurumsal yönetim altyapısının önemli bir bileşeni olan dijitalleşme ve raporlama sistemlerinin genellikle mali konulara odaklanması; insan kaynağı olarak gönüllü yönetimi süreçlerinde yaygın bir raporlama ve yönetim kültürünün oluşmamasıdır.⁶ Bu yaklaşım nedeniyle sivil toplum kuruluşları nezdinde faaliyetlere katılan çok sayıda gönüllünün katılım, yönetim ve faaliyetlerinin raporlanmasında sorunlar yaşanmaktadır.

Türk Kızılay’da Gönüllülük ve gonulluol.org

Türkiye Kızılay Derneği, kuruluşundan itibaren gönüllülerle yoğun, etkin ve verimli çalışan Türkiye’nin en köklü ulusal insani yardım örgütüdür. Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Hareketinin aktif ve güçlü bir üyesi olan Türk Kızılay için gönüllü çalışma, aynı zamanda Hareketin yedi temel ilkesinden biri olan gönüllü hizmet ilkesinin bir yansımasıdır. Türkiye Kızılay Derneği gönüllülük faaliyetlerini şekillendiren uluslararası ve ulusal mevzuat ve ilkelerin yanı sıra, gönüllülük çalışmalarını “Kızılay Gönüllülük Politikası” uyarınca sürdürmektedir.⁷

Türk Kızılay hâlihazırda “Genç Kızılay”, “Kızılay Kadın”, “Kızılay Engelsiz” teşkilatları ve gönüllü merkezleriyle toplumun farklı kesimlerini gönüllülük için organize etmektedir. Kızılay şubelerinin aktif katılımlarıyla Kızılay Gönüllü Yönetimi Direktörlüğü tarafından koordine edilen bu çalışmalar, gönüllüleri ve gönüllü çalışmaları organize etmek üzere geliştirilmiş gonulluol.org isimli dijital gönüllü yönetim platformu üzerinden yürütülmektedir. 2020 yılı başından itibaren faal olan gonulluol.org, Türkiye’deki gönüllülük kültürünün gelişmesi adına önemli bir adım, hatta aşama olmuştur.

Gönüllü Yönetim Sisteminin İşlevleri

Gönüllü Yönetim Sistemi, Kızılay’ın gönüllülük yönetim süreçlerinin yanında çevrimiçi eğitim platformu olma ve gönüllülerin yaptığı faaliyetlerin yaygınlaştırılması için bir sosyal ağ işlevi de görmektedir. Sistem aynı zamanda gönüllülüğün temel sorunlarından biri olan katılımın önündeki önemli engelleri azaltmakta ve gönüllü katılımını dijitalleştirerek kolaylaştırmaktadır. “gonulluol.org” gönüllü olmanın basit ve işlevsel hâle getirilmesine, kayıt, görevlendirme, eğitim, değerlendirme ve motivasyon dâhil gönüllü faaliyetlerin ve topluma sağlanan sosyal faydanın artmasına aracılık etmektedir.

• Gönüllülerin tek sistem üzerinden tüm süreçlerinin yönetildiği, eğitim, görev, iletişim, raporlama ve kuruma katkılarının takip edildiği, teknolojik yeniliklerle güncellenen bir platform olma özelliği taşımaktadır.
• Gönüllüler eliyle yapılacak faaliyet ve projelerin çeşitliliğinin artırılmasıyla Kızılay’ın ve toplumun gönüllü insan kaynağı ile çalışma kapasitesi ve gönüllülük kültürünün artmasına katkı sunmaktadır.
• Ulusal çaptaki tüm gönüllüleri kapsayan basit, yönetilebilir, raporlanabilir, geliştirilebilir ve gönüllü sosyal ağ özelliği de olan bir yönetim sistemidir.
• Gönüllü görevlerde iş deneyimi kazanmış, Kızılaycılık kültürünün içinden gelen gönüllülerin niteliklerinin toplum yararına hizmete dönüştürülmesine aracılık etmektedir.
• Gönüllülere olan ihtiyaçların doğrulanabilir veriler ile analizlerinin yapılmasına aracılık etmektedir. Bu analizler sonucunda ihtiyaç ve kapasiteye uygun doğru planlamalar gerçekleştirilmektedir.
• Gönüllülüğün sürdürülebilir olması için kayıt altına alınan veriler ışığında şeffaf ve kuralları belli ödüllendirmeler gerçekleştirilmekte ve gönüllü motivasyonu sağlanmaktadır.
• Ulusal ve uluslararası operasyonlarda ihtiyaç duyulacak gönüllü insan kaynağına erişimde kolaylık sağlamaktadır.
• Olağan ve olağanüstü afet durumlarında içerdiği teknolojik yenilikler sayesinde yerel insan kaynağı kapasitesinin çalışmalara dâhil edilmesine kaynak sağlamaktadır.

Sistemin gönüllülere sağladığı kişisel profil özellikleri aşağıdaki şekilde gösterilmektedir. Kişiselleştirilmiş profil sayesinde gönüllüler deneyimlerini paylaşmakta ve niteliklerine uygun olarak açılan takımlara katılabilmektedirler. Bu özelliği nedeniyle gonulluol.org gönüllülerin sosyal medya platformu olarak da kullanılmakta ve örnek bir model oluşturmaktadır.

Acil Yardım ve Afet Yönetimi Çalışmalarında Gönüllüler

Afet ve kriz durumlarında sivil toplum kuruluşları hizmetlerini ulaştırabilmek için çok fazla insan kaynağına ihtiyaç duymaktadırlar. İhtiyaç duyulan insan kaynağının hızlıca sağlanması ve organize bir şekilde yönetilmesi de büyük önem taşımaktadır. Bu sebeple afet ve kriz süreçlerinde gönüllü çalışmalarının tecrübeli profesyoneller veya gönüllü afet liderleri tarafından yönetilmesi gereklidir.

Gönüllüler her ne kadar karşılaşmaları muhtemel olaylarla ilgili eğitimlerden geçiyor ve afetlere hazırlanıyor olsalar bile somut olarak böyle bir durumla karşı karşıya kaldıklarında bağlı bulundukları kurum ve sahada görev alan personelle uyum içerisinde ve onların yönlendirmeleri ile hareket etmeli, bireysel davranışların önüne geçilmelidir. Bu hem kendi hem de yardım sunmak üzere sahada bulundukları mağdurların sağlık ve güvenlikleri için hayati bir konudur. Bu sebeple Türk Kızılay gönüllüleri afet, kriz ve acil durumlara yönelik uygulamalı eğitimlerden geçmektedirler.

Herhangi bir afet, kriz yahut acil durum oluştuğunda gonulluol.org sistemine kayıtlı gönüllüler sistem üzerinden coğrafi bilgi sistemleri kullanılarak lokasyon bazlı tespit edilmekte ve ihtiyaç duyulan görevlere doğrudan yönlendirilebilmektedirler. Bu sistem sayesinde ihtiyaç duyulan gönüllü insan kaynağı yerelden veya en yakın yerleşim yerlerinden hızlıca sağlanabilmekte ve kriz masasıyla entegre biçimde göreve yönlendirilebilmektedir.

Afete Hazırlık, Gönüllü Destek ve Diğer Gönüllülük Alanları

Türk Kızılay, gönüllü kaynağının afete hazırlık, müdahale ve iyileştirme kapasitesini geliştirmek amacıyla çeşitli projeler de yürütmektedir. Mevcut projeler arasında yer alan “Temel Afet Gönüllüsü Yetiştirme Programı” ve “Gönüllü Afet Lideri Yetiştirme Programı” sayesinde gönüllüler afet, kriz ve acil durumlar karşısında nasıl hareket edileceğine dair bilgi edinmekte, bu tür ani durumlarda bağlı oldukları kuruluşlarla daha etkili, verimli ve uyumlu bir şekilde çalışabilmektedirler.

Türk Kızılay, afet sırasında ve sonrasında gönüllülerine yönelik “Gönüllü Destek” uygulamaları gerçekleştirerek psikososyal destek dâhil çeşitli destekler sunmakta; görev süresince gönüllülerin beslenme, barınma, seyahat, materyal, kıyafet ve benzeri ihtiyaçları kurum tarafından karşılanmaktadır.

Afetlerde insan kaynağı bakımından müdahale kapasitesini artırmak amacıyla gönüllülerini süreçlerine dâhil eden Kızılay; bunun yanında çevre, göç ve mültecilik, sağlık, eğitim, kan hizmetleri, gençlik kampları, kadın ve çocuk çalışmaları, engellilik, iletişim-medya, psikososyal hizmetler, sosyal hizmet-sosyal inceleme, bağış ve kampanyalar ile etkinlik ve organizasyon çalışmaları gibi pek çok alanda gönüllü katılımına imkân sağlamaktadır. Kızılay gönüllüsü olarak kuruma katkı sunmak veya kendisini geliştirmek isteyen kişiler, özgün yayın döneminde Kızılay gönüllü yönetim sistemi üzerinden 34 farklı gönüllülük alanında niteliklerine uygun görevlere katılabilmekteydi.⁸

Gönüllü yönetim sistemi Türk Kızılay tarafından İzmir Depremi (2020), Giresun Dereli Seli (2020), Orman Yangınları (2020-2022), Kastamonu Bozkurt Seli (Ağustos 2021) gibi Türkiye’de yaşanan pek çok afet olayında aktif olarak kullanılmıştır. Sistemin güncelleme ve geliştirme süreçleri, gerçek afet deneyimleri ve tatbikatlardan elde edilen geri bildirimlerle sürdürülmektedir.

Kaynaklar

1. Dulkadiroğlu, H. (2016). Gönüllülük, Gönüllü Kuruluşlar ve Devlet Arasındaki İş Birliği: AmeriCorps Örneği ve Türkiye İçin Bir Model Önerisi.
2. Durmuş, N. (2021). “Çevrimiçi Bir Dünyada Dijital Gönüllülük.” Dergi 1868.
3. Türkiye’de Sivil Toplum: Bir Dönüm Noktası – Uluslararası Sivil Toplum Endeksi Projesi Türkiye Ülke Raporu II. (2011).
4. OECD. (2018). Engaging and Empowering Youth Across the OECD: A Youthful Summary of the 2018 Stocktaking Report.
5. Arslan, M. L. (2018). Sivil Toplum Kuruluşlarında Gönüllülük: Sorunlar ve Çözüm Yolları.
6. Kızılay GYD Raporlama Ekranı. (2022). Power BI / Microsoft Teams.
7. Kızılay Gönüllülük Politikası GYD. (2021). PLT.004 Gönüllülük Politikası.
8. Kızılay gonulluol.org İş Analizi. (2020). Türk Kızılay İş Analizi Dokümanı (İAD) Doküman Kontrol.

Yayın Bilgisi

Yazar: Nurdal Durmuş, MSc, HRM
Kurum: Türk Kızılay, Ankara, Türkiye
Makale Türü: Editöre Mektup / Letter to the Editor
Geliş Tarihi: 1 Eylül 2022
Kabul Tarihi: 15 Eylül 2022
Elektronik Yayın Tarihi: 18 Eylül 2022
Dergi: Acil Yardım ve Afet Bilimi, Cilt 2, Sayı 2, ss. 25-27
Önerilen Atıf: Durmuş N. Volunteering in emergency and disaster management system: an exemplary project “gonulluol.org”. Emerg Aid Disaster Science. 2022;2(2):25-27.
Lisans: Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0).